Ultimamente unha tradución miña (de Resurrección, de Lea Tobery, publicada por Xerais, 2011) foi obxecto de dúas críticas lingüísticas (pódense ver
aquí e
aquí). Recoñezo que me sorprendeu a súa ferocidade ("esta obra é recomendable nos cursos de galego dos Celgas ou dos institutos para localizar, coa axuda dun profesor experto, certos erros lingüísticos moi reiterados que cómpre evitar", "na liña do mellor castelán de Madrid ou do castelgalego que nos invade", "exemplo de desleixo e falta de interese"), pero non foi ata ler as palabras do crítico Armando Requeixo, onde coas mellores intencións suxería varias explicacións para xustifica-la presunta desfeita da miña tradución, cando me decidín escribir publicamente sobre o asunto. Suxeriríalle ó amigo Armando outra posible hipótese: ¿son realmente cabais eses xuízos? Porque, realmente, o asunto de fondo suscita unha cuestión ben interesante e que afecta a tódolos produtores lingüísticos: ¿onde radica a corrección lingüística dun texto?
Consideracións lingüísticas: os límites da norma
Unha das prácticas das aulas de lingua galega consiste en facer comentarios lingüísticos de textos literarios co propósito de pór de manifesto o diferente calibre das desviacións lingüísticas con respecto á norma. En primeiro lugar, quizais cumpra recordar que a nosa norma lingüística se basea nunha prescrición ortográfica e morfolóxica. Posiblemente polo seu carácter non finito ou máis lábil, respectivamente, o corpus léxico e a descrición sintáctica quedaron fóra dela. De maneira que non se pode xulgar coa mesma contundencia aqueles aspectos que responden a distintos niveis de análise lingüística. As secuencias lingüísticas que se presentan de aquí en diante para exemplificar estas cuestións proceden en case tódolos casos das críticas vertidas na recensión citada.
No terreo do léxico, case tódolos dicionarios da lingua galega se basean no VOLGa (o Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega, realizado no Instituto da Lingua Galega e sancionado pola RAG), unha obra de dimensións considerables (contén ó redor de 50.000 entradas). Malia este extenso número, trátase dunha obra que nunca poderá estar completa, pois o corpus léxico vai aumentando a medida que a lingua se vai adaptando ás novas realidades lingüísticas. Ademais, sempre hai palabras que teñen existencia dialectal e aínda non están recollidas nos repertorios, razón pola cal non aparecen tampouco no VOLGa. Tal é o caso, por exemplo, de estrícula ‘mariola’ ou focha ‘trola, embuste’ (e o seu derivado fochón ‘mentireiro’), palabras restrinxidas á área do Barbanza e que non teñen presenza nos dicionarios nin nos corpora léxicos (como se pode ver no Dicionario de dicionarios –DdD-, e mais no Tesouro lexicográfico da lingua galega, TILGa). Unha maneira de conseguir que estas palabras non se perdan é incluílas na literatura. É un xeito de arrequece-lo léxico do que botan man moitos dos nosos escritores, non só os que non podían partir dunha norma léxica (por escribiren antes do último decenio do século pasado), senón tamén hoxe en día: tal fai, por exemplo, Méndez Ferrín, ou, por citar un autor dunha xeración máis nova, Anxo Angueira. Ámbolos dous comparten, amais da súa dedicación á literatura, unha sólida formación lingüística.
Por outro lado, hai palabras de determinados campos léxicos que non se documentaban na lingua galega pois, por causa da situación sociolingüística, o seu espazo fora ocupado por castelanismos. En tales casos débense habilitar novas formas, inexistentes ata o momento; e iso faise mediante diversos procedementos: tómase o termo portugués (como orzamento), créase unha nova forma (como beirarrúa), recupéranse formas medievais (concello) ou habilítanse formas dialectais (avinza). No caso do castelanismo peluquería (port. cabeleireiro, fr. coiffure, cat. perruqueria) houbo a proposta perruquería (no Dicionario de dúbidas de Fernández Salgado, en Galaxia), creado sobre perruca ‘pelo postizo’, que segue o modelo da forma catalá. Ten a vantaxe de ser uniforme coas outras formas da familia léxica (perruca, perrera, da que falaremos máis adiante). Agora ben, tense proposto tamén o composto salón de peiteado (no Dicionario castelán-galego da RAG), que ten ó seu favor o feito de ser transparente, e en contra o de ser un sintagma complexo. Calquera das dúas propostas son plausibles, e ante a ausencia dun organismo que planifique e difunda de forma efectiva as novidades terminolóxicas, non é sorprendente que concorran máis dunha solución nos usos reais. Seguramente será perrera (cast. flequillo), un dos casos controvertidos en canto ó seu uso. Nos textos literarios só aparece usada por Cunqueiro (véxase o TILGa), se ben é unha palabra con bastante vitalidade dialectal, como se pode ver no DdD. A súa ausencia dos dicionarios ten que ver, seguramente, co seu parecido coa palabra homófona do castelán e pola terminación en –era que a fan sospeitosa de castelanismo. Sería un castelanismo sorprendente, desde logo, porque ten un significado totalmente diferente. Aquí, descartada a opción de recorrer ó portugués (pois a adaptación de franjas daría lugar a unha voz semanticamente equívoca), preferimos optar por unha forma viva.
En relación co léxico está a cuestión da fraseoloxía, que ten a dificultade engadida de tratarse de expresións que pertencen ó plano máis coloquial da lingua, e por tanto moitas veces nin aparecen nos dicionarios. No caso da nosa lingua, témo-la dificultade engadida de que en ocasións hai interferencias do castelán. Pero moitas veces non podemos estar seguros de se unha expresións fraseolóxica é ou non un castelanismo, porque o calco é moi común no terreo da fraseoloxía, como se pode ver no cast. a paso de tortuga, port. a passo de tartaruga, fr. à pas de tortue, it. a passi di tartaruga, que ten como equivalente en galego a paso de boi. ¿Poderiamos rexeitar en galego a paso de tartaruga como castelanismo? Aínda que teñamos unha forma ‘autóctona’, parece discutible rexeitar unha fórmula que existe en tódalas linguas da nosa contorna. Así o expresaba en 1991 Ernesto González Seoane (nos Cadernos de Lingua), advertindo ante o perigo de emitir xuízos categóricos nesta cuestión, bastante espiñenta. Pode ser, por tanto, un pouco atrevido anatematizar a expresión a escuras, porque, se ben é certo que ás escuras é forma de uso xeral e está recollida nos dicionarios, a primeira, segundo se pode ver no TILGa, foi empregada desde 1846 por escritores como Lamas Carvajal, Rosalía de Castro, Ramón Cabanillas, Aquilino Iglesia Alvariño, Vicente Risco, Uxío Novoneyra ou Manuel Rivas,
Na sintaxe cómpre ter aínda máis precaución. As gramáticas adoitan dar descricións sobre a orde canónica ou non marcada das palabras. Así, con respecto á posición dos pronomes átonos, describen que o usual é a posición proclítica en condicións sintácticas de suxeito + verbo + pronome átono, de maneira que se debe dicir eu seino, e non eu o sei. Pero hai condicións pragmáticas, non sintácticas, que poden facer variar esta posición, referidas á estrutura informativa da oración. Sen ir máis lonxe, hai un traballo de Xosé Xove que se titula precisamente así: "Sobre a posición do pronome persoal átono en galego: 'eu o sei' e 'eu seino'". Por outro lado, hai determinados cuantificadores e identificadores que determinan unha posición diferente, como se explicita, por exemplo, na Gramática de Galaxia asinada por este mesmo autor e por Rosario Álvarez; así, no caso dos numerais cardinais precedidos por artigo a posición habitual é que o suxeito vaia detrás: “levárono á forza tres homes”, fronte á marcada “tres homes o levaron”, construción semellante a “as catro se botaron enriba miña”, ou “entre os dous paramédicos me subiron a unha padiola”.
O uso dos pronomes che e te é outra cuestión que, polo que se ve, pode resultar controvertida. Novamente a descrición gramatical é meridiana: te é complemento directo e che, indirecto. Pero, como adoito, a realidade é máis complexa do que aparenta esa distribución simplista e, como se di na devandita Gramática, “a liña divisoria entre dat. e acu. non sempre é nidia”. Só me vou referir aquí a un caso particular que aparece na tradución. Nalgúns verbos, a elección entre acusativo e dativo comporta diferenza de significado. Desde a Gramática de Galaxia de 1986 está descrito o uso co verbo querer: “Cando significa ‘desexar, querer posuír’ (lat. volo), leva un acusativo complemento directo que se refire a cousas ou a persoas cousificadas …; mais cando significa ‘amar, ter afecto a algo ou a alguén’ (lat. amo) constrúese con dativo e con preposición se o complemento é nominal”. Este uso pode non ser xeral en toda a poboación que distingue entre te/che (acusativo/dativo), pero é a miña opción, por ser correcto e por se-lo que máis se asemella ó meu uso persoal.
Por outro lado, é ben sabido que outra razón da alteración desa distribución canónica é dialectal: nunha pequena zona de Galicia utilízase o pronome che como complemento directo, o que leva o nome de cheísmo (véxase o mapa 153 do volume II do Atlas Lingüístico Galego). É un dialectalismo inaceptable no estándar, no que eu incorrín, mea culpa, en “Boteiche moito de menos”. Absólvame o crítico do pecado orixinal de nacer na Pobra do Caramiñal, pois fago o firme propósito de emendalo nas sucesivas edicións do libro (non o lugar do meu nacemento, senón ese uso dialectal de che). En calquera caso, esta desviación do estándar non é a práctica xeral no libro, e, desde logo, non se pode achacar á influencia do castelán.
Un tópico máis dos que adoitamos describir na aula é o complemento directo con preposición a. Sabido é que en galego o complemento directo non pode levar preposición cando ten o trazo /– humano/, de maneira que a única construción correcta é vin o can, por caso. Agora ben, se o complemento directo presenta o trazo /+ humano/, pode levar preposición para evita-la ambigüidade entre o suxeito e o complemento directo, e aínda máis no caso do verbo chamar, dado que o suxeito adoita estar situado despois do verbo: en chamou o amigo da túa profesora, a primeira interpretación é considerar “o amigo” como suxeito; a única maneira de entender que é o CD é con preposición: chamou ó amigo da túa profesora. Estas son precisamente as construcións que se refiren: chamou á policía (páx. 243), chamar ás enfermeiras (páx. 69). Aquí sería interesante subliñar que en galego existen moitas construcións que rexen preposición distinta, e por tanto non se poden considerar como complementos directos: mirar para, buscar por, chamar por, tirar con… O que si se podería considerar un castelanismo indirecto sería utilizar sempre as construcións paralelas ó castelán.
Outra cuestións interesante é o das chamadas reflexivas indirectas. Creo que tódolos docentes en lingua galega estamos afeitos a advertir sobre estas estruturas, que na súa maior parte son calcos do castelán: non se pode dicir *o home lavouse as mans ou *fíxose un traxe novo porque o pronome non pode aparecer como índice dun complemento indirecto referencialmente idéntico ó suxeito. En galego interprétase esa identidade por defecto: se non aparece pronome, o destinatario coincide co suxeito; se non é así, o pronome debe aparecer (lavoulle as mans, fíxonos un traxe). Pero hai algúns contextos en que, por factores pragmáticos, se non aparece o clítico reflexivo marcando a identidade referencial do destinatario co suxeito, entenderíase que ese destinatario é outro distinto daquel; véxase en o médico diagnosticouse unha hepatite (a si mesmo), o xastre fíxose un traxe novo para a voda do fillo. Nestes casos, a presenza de se índice de complemento indirecto xustifícase, a título de excepción, pola necesidade de marcar de xeito inequívoco que o destinatario é o mesmo có axente. Non son palabras nin exemplos meus, senón de Francisco Cidrás nun artigo publicado xa en 1991. Son construcións paralelas a inxecteime a insulina, citada na devandita recensión. Outro dos casos que o crítico condena, mireime para a man, non ten nada que ver co anterior, porque para a man non é, obviamente, un complemento directo e, por tanto, non hai ningunha obxección sintáctica á hora de emprega-lo pronome.
Estas mostras dan fe abonda de que a lingua non pode ser medida a partir de esquemas ríxidos, senón que cómpre coñecer moi ben os feitos e os condicionantes lingüísticos antes de desbotar como incorrectas construcións que están xustificadas polos seus condicionamentos sintácticos ou pragmáticos.
En definitiva, a valoración lingüística dunha obra non se pode facer a partir da aplicación restritiva dun molde lingüístico, sexa léxico, morfosintáctico ou doutra índole. Que unha palabra non apareza no VOLGa, ou unha construción non estea descrita nos usos canónicos máis usuais, ou se use unha construción dialectal, non abonda para facer unha avaliación destrutiva da calidade lingüística dunha obra. E con isto non quero xustificar ningún tipo de relativismo lingüístico, o “todo vale”. Paréceme que todos aqueles que participamos na elaboración de produtos lingüísticos (sexan obras literarias, traducións ou traballos científicos) estamos implicados na normalización da lingua galega e, por tanto, coñecémo-la importancia fundamental que ten a existencia dun estándar. Por iso mesmo, a todos nos é bo coñece-las posibles deficiencias lingüísticas que as nosas obras poidan presentar, pois ninguén está libre de erros; nese sentido, hai persoas que debían dedicarse profesionalmente a correctores para editoriais, pois teñen moita habilidade para detectar tódalas desviacións da norma, pero isto non significa automaticamente que a teñan tamén para avalialas. Para decidir se unha obra é valiosa desde o punto de vista lingüístico ou non hai que ter en conta, ademais, outros aspectos, entre os que se poden mencionar a riqueza e variedade léxica (o que inclúe a fraseoloxía), a adecuación ó rexistro ou o uso de recursos sintácticos propios (por caso, o dos infinitivos conxugados, ou determinados réximes verbais e perífrases).
Aspectos específicos de tradución
No caso das traducións, a lingua está obviamente condicionada polo orixinal, aínda que sempre hai unha certa marxe de creatividade. Gustaríame comentar algúns dos aspectos concretos que requiriron un especial esforzo e que si esperaría ver comentados desde o punto de vista lingüístico. En Resurrección resultoume especialmente complicado reproduci-lo discurso dos adolescentes de xeito que resultase natural e crible, dado o grao de interferencias do castelán na lingua real. Podo citar tamén a tradución dun poema de Emily Dickinson que se encontra inserido na novela e que en certa maneira forma parte da trama. A linguaxe da poeta norteamericana, malia a súa aparente sinxeleza (ausencia de rima e de metro), está inzado de dificultades, porque se adoita axustar a un modelo rítmico moi preciso (o dos himnos relixiosos), ten un peculiarísimo sistema de puntuación (apenas só usa guións), e o uso das palabras está moi coidadosamente seleccionado, abundando na plurisignificación e nas múltiples interpretacións.
Existe outro aspecto que pode resultar discutible nas traducións: é o grao de intervención do tradutor no texto orixinal. Álvaro Cunqueiro utilizaba o termo anosar para referirse á apropiación por parte do galego das palabras estranxeiras:
“Son donos de Elsinor, e reinan dende fai moitos séculos en Dinamarca, nos días dista peza , uns que chaman os Hardrada, apelido que se anosa decindo «pelo roxo»” (d’O incerto señor don Hamlet).
Este neoloxismo veuse utilizando para referirse ás traducións para o galego, indicando de forma transparente que ó traducir ‘anosamos’ a literatura foránea. Hai moitos procedementos, e variados, para conseguir isto. Eu utilicei unha licenza neste libro: introducín un verso de Bernardino Graña no texto que evidentemente non existía no orixinal. Hai un momento en que a protagonista se interroga, desesperada por non conseguir atopar a quen ela cre que é o amor da súa vida, doente de saudade. É daquela cando está inserido ese verso: “¿Como hei vivir mañá sen a luz súa?”. Non é habitual que os tradutores teñan a posibilidade de consultar este tipo de intervencións cos seus autores, pero eu si puiden facelo e obte-la súa aprobación (de moi bo grao, por certo), o cal, ó meu xuízo, lexitima esta licenza.
Ben, velaquí algunhas das cuestións, para o meu ver importantes, que cómpre ter en conta á hora de valorar un texto desde o punto de vista lingüístico. Ningunha delas foron comentadas, nin o devandito exemplo de intertextualidade detectado. De todas formas, como unha das conclusións de todo isto, considero estimulante que se preste atención ás características lingüísticas dos textos, pois así todos aprendemos e significa que a calidade lingüística importa. Pero débese facer partindo non desde a descualificación groseira, que desalenta os usuarios, senón desde unha óptica construtiva que realmente axude a ir formando entre todos un modelo lingüístico depurado, enxebre e enriquecedor.
Resurrección: apuntamento sobre a novela 
Centauros do Norte, publicada por Rodeira, é a novidade editorial á que dedicamos hoxe o noso blog.
